Vierhonderd jaar na de geboorte van Sabbatai Zevi laait de discussie over charismatische leiders opnieuw op. In een opiniestuk in de Israëlische krant Haaretz trekt voormalig diplomaat Tova Herzl een historische parallel tussen de beruchtste valse messias uit de Joodse geschiedenis en de hedendaagse politieke verering van leiders. Haar centrale boodschap is niet dat een moderne politicus letterlijk een messias claimt te zijn, maar dat de geschiedenis laat zien hoe samenlevingen in tijden van crisis geneigd zijn hun hoop te vestigen op personen die grote beloften doen.

Sabbatai Zevi: de beroemdste valse messias


In 1626 werd Sabbatai Zevi geboren in het Ottomaanse Rijk. Tijdens de zeventiende eeuw, een periode waarin veel Joodse gemeenschappen getraumatiseerd waren door oorlogen en vervolgingen, groeide hij uit tot de bekendste messiaanse figuur uit de Joodse geschiedenis.

Met hulp van zijn aanhanger Nathan van Gaza wist hij grote delen van de Joodse wereld ervan te overtuigen dat hij de langverwachte Messias was. Zijn beweging verspreidde zich razendsnel door Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika.

Volgens historische bronnen brak Zevi bewust met religieuze tradities en presenteerde hij zichzelf als iemand die boven bestaande regels stond. Juist dat afwijkende gedrag werd door veel volgelingen gezien als bewijs van zijn bijzondere roeping.

De dramatische ontknoping


In 1666 kwam zijn beweging abrupt ten einde.

Toen de Ottomaanse autoriteiten hem de keuze gaven tussen executie of bekering tot de islam, koos Sabbatai Zevi voor bekering. Voor veel volgelingen was dit een enorme schok.

Toch bleef een deel van zijn aanhang hem trouw. Sommigen bekeerden zich eveneens tot de islam, anderen later tot het christendom. Kleine geheime groepen bleven geloven dat hij uiteindelijk alsnog als Messias zou terugkeren.

Historici beschouwen de Sabbataanse beweging als een van de grootste religieuze crises binnen het Jodendom.

Jacob Frank zette de beweging voort


Een eeuw later verscheen opnieuw een messiaanse leider: Jacob Frank.

Frank bouwde voort op de ideeën van Sabbatai Zevi en verzamelde opnieuw een groep volgelingen. Ook hij brak met traditionele religieuze opvattingen en bekeerde zich uiteindelijk tot het christendom.

De Frankistische beweging veroorzaakte volgens historici grote verdeeldheid binnen Joodse gemeenschappen. Uiteindelijk verdween ook deze beweging grotendeels uit beeld.

De Bar Kochba-parallel


Het opiniestuk verwijst ook naar een nog oudere gebeurtenis.

Tijdens de Bar Kochba-opstand (132–136 na Christus) zagen veel Joden, waaronder de invloedrijke rabbi Akiva, legerleider Simon Bar Kochba als de Messias.

De opstand eindigde echter in een rampzalige nederlaag tegen het Romeinse Rijk. De verwoesting van Judea had verstrekkende gevolgen voor het Joodse volk.

Voor latere rabbijnen diende deze geschiedenis als waarschuwing voor de gevaren van messiaans enthousiasme dat niet door de werkelijkheid wordt bevestigd.

Historische vergelijking met de hedendaagse politiek


Vanuit deze historische voorbeelden maakt Tova Herzl vervolgens een politieke vergelijking.

Zij stelt nadrukkelijk niet dat de Israëlische premier Benjamin Netanyahu een messias in religieuze zin is. Wel betoogt zij dat sommige politieke leiders een bijna messiaanse status kunnen krijgen onder hun aanhangers, waarbij teleurstellende resultaten of onvervulde beloften weinig invloed lijken te hebben op hun populariteit.

Volgens Herzl ligt het probleem daarom niet uitsluitend bij leiders die grote beloften doen, maar ook bij samenlevingen die, ondanks tegenvallende resultaten, blijven hopen op één persoon die alle problemen zal oplossen.

Een bredere les uit de geschiedenis


Los van de actuele politieke discussie raakt het opiniestuk een breder historisch thema.

Geschiedenis laat zien dat perioden van oorlog, onzekerheid, economische problemen of maatschappelijke verdeeldheid vaak vruchtbare grond vormen voor charismatische leiders die eenvoudige oplossingen beloven.

De voorbeelden van Sabbatai Zevi, Jacob Frank en Bar Kochba worden door veel historici gezien als illustraties van hoe messiaanse verwachtingen grote invloed kunnen hebben op een samenleving — zowel religieus als politiek.

Hoewel de vergelijking met hedendaagse politici een persoonlijke interpretatie van de auteur is en onderwerp van debat blijft, zijn de historische gebeurtenissen waarop zij zich baseert goed gedocumenteerd. Haar conclusie is dat samenlevingen er verstandig aan doen leiders kritisch te blijven beoordelen op hun daden, en niet uitsluitend op hun charisma of beloften.


Bijbelse waarschuwingen over valse messiassen


Vanuit christelijk perspectief krijgt de geschiedenis van Sabbatai Zevi een bijzondere betekenis. Het Nieuwe Testament bevat meerdere waarschuwingen dat er na de komst van Jezus Christus mensen zouden opstaan die zich als redder of messias zouden presenteren.

In Johannes 1:11 (Statenvertaling) staat:

"Hij is gekomen tot het Zijne, en de Zijnen hebben Hem niet aangenomen."

Christenen zien hierin de verwerping van Jezus door een groot deel van het Joodse volk tijdens Zijn aardse bediening.

Jezus waarschuwde vervolgens dat er een tijd zou komen waarin men juist iemand zou aannemen die op eigen gezag verschijnt.

In Johannes 5:43 (Statenvertaling) zegt Hij:

"Ik ben gekomen in den Naam Mijns Vaders, en gij neemt Mij niet aan; indien een ander komt in zijn eigen naam, dien zult gij aannemen."

Veel christelijke uitleggers zien deze woorden als een waarschuwing dat mensen de ware Messias kunnen afwijzen, maar later ontvankelijk zullen zijn voor leiders die zichzelf centraal stellen.

Daarnaast waarschuwde Jezus Zijn discipelen meerdere malen voor het verschijnen van valse messiassen.

In Mattheüs 24:5 (Statenvertaling) zegt Hij:

"Want velen zullen komen onder Mijn Naam, zeggende: Ik ben de Christus; en zij zullen velen verleiden."

Even verderop volgt opnieuw een waarschuwing:

"Want er zullen valse christussen en valse profeten opstaan, en zullen grote tekenen en wonderheden doen, alzo dat zij (indien het mogelijk ware) ook de uitverkorenen zouden verleiden."
— Mattheüs 24:24 (Statenvertaling)

Ook Marcus 13:22 bevestigt deze waarschuwing:

"Want er zullen valse christussen en valse profeten opstaan, en zullen tekenen en wonderheden doen, om te verleiden, indien het mogelijk ware, ook de uitverkorenen."

Voor veel christenen vormen deze verzen een belangrijk kader bij het beoordelen van historische figuren zoals Sabbatai Zevi, Jacob Frank en andere personen die messiaanse aanspraken maakten. Zij zien hierin een bevestiging van Jezus' waarschuwing dat de geschiedenis zich herhaaldelijk zou kenmerken door de opkomst van valse messiassen en misleidende leiders. Tegelijkertijd blijft de vergelijking met hedendaagse politieke leiders een kwestie van persoonlijke of theologische interpretatie en geen vaststaand historisch feit.